Niš, na raskrsnici balkanskih i evropskih puteva, koji povezuju Evropu sa Bliskim Istokom, jedan je od najstarijih gradova na Balkanu i važi od davnina za kapiju Istoka i Zapada.
O nastanku Niša postoji predanje da ga je sagradio kraljević Niša kamenom s obližnje humske čuke. Ima dokaza da je Niš naseljen već u praistorijsko doba. Jedan vojnik iz inžinjerijske jedinice iskopao je 1878. godine iznad tvrđavskog mosta 153 mm dugu sekiru-čekić napravljenu od bazalta koga ima u okolini Ostrovice u klisuri Nišave. Druga sekira-čekić od 155 mm duga, grublje izrade, nađena je kod starih grobova pokraj Niša, a jedna kremena testera kod Vrežine. Svi nalazi iz peroda od 4000 godina pre n.e. mogu se videti u Arheološkom muzeju u Nišu.
Grad je dobio ime od reke Nišave koja kroz njega protiče i koju su keltski prastanovnici zvali Navissos. Svaki osvajač je davao svoje ime gradu. Rimski Naissus, vizantijski Nysos, slovenski Niš, nemački Nissa.
U svojoj najsjajnijoj epohi Naissus je bio jedna od najvažnijih raskrsnica mezijsko-tračko-dardanske putne mreže, jer su se tu slivali putevi od Lješa (na Jadranu), Soluna, Carigrada, Singidunuma (Beograda). U antičko vreme Naissus je bio veoma snažan i neosvojiv kastrum. Zbog svog izvrsnog geografskog položaja Naissus je postao značajna strategijska tačka tako da se Niš pominje u svim vojnim pohodima na Balkanu još od drugog veka. Kod Niša je Klaudije II pobedio Gote 269. godine i spasio Rim velike opasnosti. Konstantin Veliki, rimski imperator (306-337), naslednik Deoklecijana, je Naissus, u kome je rođen 274. godine, ukrasio raskošnim građevinama (Medijana) i učinio ga značajnim ekonomskim, vojnim i administrativnim centrom.
Mada se smatralo da je Niš neosvojiv grad u svojoj dugoj istoriji je više puta osvajan, rušen i spaljivan. Huni su Niš zauzeli 441. godine upotrebivši ogromne jurišne sprave i kišu strela. Sledeće razaranje je bilo 448. godine, a zatim 480. godine delimično obnovljen grad ponovo ruše Varvari. Vizantijski car Justinijan obnavlja Niš, ali u novim pohodima Avari ga ponovo ruše. Na putu za Vizantiju, 540. godine, Niš naseljavaju Sloveni. Oko 987. godine Niš zauzima bugarski car Simeon. U 11. veku Vizantija ponovo kolonizira Niš i okolinu. 1072. godine do Niša su prodrli Ugri. Manojlo I utvrđuje grad, ali njegov naslednik Andronik ga gubi. Osvaja ga ugarski kralj Bela III. Kratko vreme posle toga bio je grčki, a 1185. godine došao je u srpske ruke, ali za kratko. Isak Anđel pobeđuje Stefana Nemanju 1196. godine. Niš ponovo dolazi u srpske ruke 1241. godine.
Kroz kapije Niša su prošli mnogi značajni vladari Evrope. 1096. godine krstaški vitez Valter, a 1189. godine duže vreme je u Nišu boravio car Fridrih I Barbarosa koga je svečano dočekao i pozdravio veliki srpski knez Stefan Nemanja i sa njim sklopio savez protiv Vizantije.
Iako na međi istoka i zapada Niš je uvek bio pravoslavni i središte velike niške eparhije koja početkom 13. veka obuhvatala oblast Nišave, Mokrog, Toplice i Svrljiga, a pod Pećkom patrijaršijom njene granice su sezale do Leskovca i Paraćina.
 Sledeća strana
|
